MATEUSZ PRETORIUSZ

ORBIS GOTHICUS

SWEBIA, SCYTIA I SARMACJA

Pierwsze pełne polskie tłumaczenie dzieła Mateusza Pretoriusza z 1688 roku.

Kim byli Goci? Skąd pochodziła ich nazwa? Gdzie znajdowała się ich najdawniejsza siedziba? Czy Gotów należy łączyć ze Scytami, Sarmatami, Swebami, Getami i ludami zamieszkującymi ziemie między Bałtykiem, Wisłą, Dunajem i Morzem Czarnym?

Na te pytania próbował odpowiedzieć Mateusz Pretoriusz, historyk i historiograf królewski Jana III Sobieskiego, w monumentalnym dziele <em>Orbis Gothicus</em>. Wydana w Oliwie w 1688 roku książka była próbą odtworzenia dziejów Gotów na podstawie ogromnego korpusu źródeł antycznych, średniowiecznych i nowożytnych.

Niniejszy tom udostępnia ten tekst polskiemu Czytelnikowi.

GOCI, SCYTOWIE, SARMACI, SWEBOWIE

Pierwsza księga <em>Orbis Gothicus</em> prowadzi Czytelnika przez niezwykle rozległy świat dawnych nazw, ludów i krain.

Pretoriusz analizuje kolejno:

• pochodzenie nazw Gotów i Getów oraz ślady tych nazw w różnych częściach Europy,

• pochodzenie i wielkość ludu gockiego,

• granice starożytnej Germanii i Teutonii,

• siedziby Gotów w Skandii i Szwecji,

• Swebów i Swebię oraz ich związki z Gotami,

• Cymbrów, Wenedów i Estów,

• Bałtyk, wyspy Baltia, Abali, Sambia i Glessaria,

• Scytów i Scytię,

• ludy Scytii oraz Celtów i Celto-Scytów,

• siedziby Gotów w Dacji, Panonii, Mezji, Tracji, Ilirii, Italii, Grecji, Galii, Hiszpanii i Frygii,

• położenie i granice Sarmacji,

• Wisłę jako jedną z głównych rzek Sarmacji,

• ludy zamieszkujące jej brzegi,

• Jazygów, Amazonki, Borystenitów i inne ludy sarmackie,

• wreszcie zasadnicze pytanie: czy Getowie i Goci byli jednym ludem?

To nie jest więc książka poświęcona wyłącznie Gotom. To próba zbudowania wielkiej geografii historycznej świata, który Pretoriusz określa jako Gocję Sarmacką.

HISTORIA PRZEZ GEOGRAFIĘ

Jednym z najważniejszych założeń Pretoriusza jest przekonanie, że historii nie można oddzielić od geografii.

Autor uważa geografię za podstawowe narzędzie historyka: aby właściwie zrozumieć wędrówki ludów, wojny, granice i dawne królestwa, trzeba najpierw ustalić, gdzie znajdowały się opisywane przez źródła krainy, rzeki, morza i ludy.

Dlatego <em>Orbis Gothicus</em> jest jednocześnie dziełem historycznym, geograficznym i historiograficznym.

SETKI DAWNYCH ŚWIADECTW

Pretoriusz nie buduje swojej narracji na jednym źródle.

W prologu wymienia dziesiątki autorów, których wykorzystuje lub z którymi konfrontuje swoje ustalenia: Herodota, Pyteasza, Ptolemeusza, Pliniusza, Strabona, Pomponiusza Melę, Diodora Sycylijskiego, Ammiana Marcellina, Jordanesa, Prokopiusza, Kasjodora, a także kronikarzy średniowiecznych i historyków nowożytnych, wśród nich Kadłubka, Długosza, Kromera, Krantza, Olafa Magnusa, Saxona Gramatyka, Helmolda, Adama z Bremy, Laziusa i wielu innych.

Dzięki temu książka pokazuje nie tylko poglądy samego Pretoriusza, ale także świat źródeł, z którego korzystał historyk XVII wieku.

NIE TYLKO PRZEKŁAD

Polskie wydanie zostało przygotowane w taki sposób, aby Czytelnik mógł śledzić nie tylko samą narrację, lecz również jej źródłowe zaplecze.

Przypisy identyfikują osoby, miejsca i dzieła, objaśniają odniesienia geograficzne i historyczne, wskazują źródła przywoływanych informacji oraz zaznaczają miejsca, w których identyfikacje Pretoriusza są problematyczne lub nie znajdują potwierdzenia w zachowanych przekazach.

To pozwala czytać <em>Orbis Gothicus</em> na dwóch poziomach:

jako dzieło historyczne XVII wieku oraz jako świadectwo tego, jak uczony swojej epoki rekonstruował najdawniejsze dzieje Europy.

DLACZEGO WARTO SIĘGNĄĆ PO TĘ KSIĄŻKĘ?

<em>Orbis Gothicus</em> nie daje Czytelnikowi gotowego, współczesnego modelu dziejów Gotów.

Daje coś innego: dostęp do materiału, na którym pracował historyk XVII wieku.

Pretoriusz zestawia ze sobą źródła, nazwy, lokalizacje, tradycje i przekazy dotyczące władców oraz ludów. Czasem przyjmuje określoną identyfikację, czasem przedstawia kilka konkurencyjnych stanowisk, a niekiedy polemizuje z wcześniejszymi autorami.

Dzięki temu książka pozwala zobaczyć, jak przed nowożytną przebudową historiografii wyglądała próba odtworzenia dziejów północnej i środkowo-wschodniej Europy.

Nie jest to współczesna synteza napisana na podstawie Pretoriusza.

To sam Pretoriusz — po raz pierwszy w pełnym polskim przekładzie, wraz z aparatem pozwalającym Czytelnikowi kontrolować jego wywód.

DLA KOGO?

Dla osób zainteresowanych:

• historią Gotów, Getów i Sarmatów,

• dziejami Europy Północnej i Środkowo-Wschodniej,

• historią Bałtyku i Sarmacji,

• starożytną geografią,

• dawnymi kronikami i historiografią,

• historią idei i sposobów opisywania przeszłości,

• źródłami dotyczącymi Gotów, Scytów, Swebów i Wenedów,

• historiografią polską i pruską,

• dawnymi mapami, nazwami geograficznymi i identyfikacją starożytnych ludów.

ZAWARTOŚĆ TOMU

Mateusz Pretoriusz, <em>Orbis Gothicus. Swebia, Scytia i Sarmacja</em>
Księga I

216 stron

Pełny przekład z łacińskiego wydania:

<em>Orbis Gothicus Id Est Historica Narratio Omnium Fere Gothici Nominis Populorum Origines, Sedes, Lingvas, Regimen, Reges, Mores, Ritvs Varios, Conversionem Ad Fidem...</em>

Oliwa, 1688

Tłumaczenie i opracowanie: Piotr Kalinowski
ISBN 978-83-65324-94-8

TO KSIĄŻKA DLA CZYTELNIKA, KTÓRY CHCE ZOBACZYĆ ŹRÓDŁA, A NIE TYLKO GOTOWĄ OPOWIEŚĆ O PRZESZŁOŚCI.

<em>Orbis Gothicus</em> pozwala wejść w świat historyka XVII wieku i prześledzić jego próbę odpowiedzi na jedno z najtrudniejszych pytań dawnej historiografii:

gdzie znajdował się świat Gotów — i kim właściwie byli ludzie, których starożytni i średniowieczni autorzy nazywali Gotami, Getami, Scytami, Sarmatami i Swebami?